Ολοκληρωμένες δημόσιες υπηρεσίες για τη διευθέτηση αλληλοσυνδεόμενων αναγκών
Τα ευρωπαϊκά συστήματα πρόνοιας και αστικής διακυβέρνησης βρίσκονται ολοένα και περισσότερο αντιμέτωπα με μορφές ευαλωτότητας που διαχέονται σε ποικίλους τομείς πολιτικών. Οι Καλές Πρακτικές που παρατίθενται αναδεικνύουν πώς οι υπάρχουσες δημόσιες υπηρεσίες μπορούν να αναδιαμορφωθούν, με θεσμική συνεργασία, διαδημοτικό συντονισμό, και διατομεακές συμπράξεις, και με σκοπό να παρέχουν διαφοροποιημένες και προσαρμοσμένες στις εκάστοτε ιδιαίτερες συνθήκες μορφές υποστήριξης.
#1 - Tâmega e Sousa (Πορτογαλία)
Η Διαδημοτική Κοινότητα Tâmega e Sousa ανέπτυξε το Διαδημοτικό Δίκτυο Υποστήριξης Θυμάτων UNIDAS. Το UNIDAS παρέχει δωρεάν, εξειδικευμένες, και εμπιστευτικές κοινωνικές, ψυχολογικές και νομικές υπηρεσίες σε θύματα ενδοοικογενειακής βίας. Το δίκτυο λειτουργεί μέσω 11 κέντρων υποστήριξης, διασφαλίζοντας τη γεωγραφική προσβασιμότητα των υπηρεσιών σε ολόκληρη την περιφέρεια.
Βασικό πλεονέκτημα της πρακτικής αποτελεί το διαδημοτικό μοντέλο παροχής δημόσιων υπηρεσιών: φέρνει κοντά τις τοπικές κυβερνήσεις, τους φορείς της δικαιοσύνης (όπως η Εισαγγελία και η Εθνική Ρεπουμπλικανική Φρουρά), τις υπηρεσίες υγείας και τους φορείς προστασίας του παιδιού, στο πλαίσιο επίσημων πρωτοκόλλων και τακτικών συναντήσεων συντονισμού. Αυτή η μορφή διακυβέρνησης προωθεί τυποποιημένες διαδικασίες και κοινές στρατηγικές παρέμβασης, ενισχύοντας έτσι την αποδοτικότητα και τη σταθερότητα της παρεχόμενης υποστήριξης.
#2 - Κομητεία Satu Mare (Ρουμανία)
Τέσσερα συμπληρωματικά έργα στην κομητεία Satu Mare ενοποιήθηκαν με σκοπό την ενίσχυση της κοινωνικής ένταξης μειονεκτουσών κοινωνικών ομάδων, ιδίως των Ρομά και άλλων ευάλωτων κοινοτήτων. Η ένταξη αποτελεί κεντρικό στοιχείο της προσέγγισης: οι παρεμβάσεις και οι τομείς διασυνδέονται, συνδυάζοντας την αγωγή υγείας και τις υποδομές υγιεινής, την τυπική και άτυπη μάθηση, την περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση, την προώθηση της απασχόλησης, καθώς και την κατάρτιση διαμεσολαβητών και εκπαιδευτικών.
Η συμμετοχική προσέγγιση υπήρξε κομβική για την ενίσχυση των συνεργειών μεταξύ των υπηρεσιών και της τοπικής ιδιοκτησίας των παρεμβάσεων, εμπλέκοντας δήμους, σχολεία, ΜΚΟ (όπως ο Ερυθρός Σταυρός), φορείς δημόσιας υγείας και μέλη της κοινότητας στον από κοινού σχεδιασμό και την υλοποίηση.
Περισσότερα από 2.500 παιδιά και ενήλικες έχουν ωφεληθεί, μεταξύ άλλων, από τη βελτίωση της συμμετοχής στην εκπαίδευση, της ευαισθητοποίησης σε θέματα υγείας, της πρόσβασης στην εργασία και των συνθηκών υγιεινής.
#3 - Reggio Emilia (Ιταλία)
Ο δήμος έκλεισε συμφωνία για τη δημιουργία ενός μοντέλου δημόσιας-ιδιωτικής διακυβέρνησης, το οποίο περιλαμβάνει την πόλη, τις περιφερειακές αρχές, τους υγειονομικούς φορείς, φιλανθρωπικές οργανώσεις και εταίρους αστικής αναγέννησης, με σκοπό την υλοποίηση Τοπικών Ανθρωπιστικών Διαδρόμων. Η πρωτοβουλία αυτή που βασίζεται στη συμμετοχή ποικίλων φορέων και ενδιαφερόμενων μερών, αντιμετωπίζει τον αποκλεισμό των μεταναστών και την έλλειψη στέγης, ενσωματώνοντας την ανθρωπιστική υποστήριξη σε ευρύτερες παρεμβάσεις αστικής αναζωογόνησης.
Ένα επίσημο πρωτόκολλο υπεγράφη από το δήμο, την Τοπική Υγειονομική Αρχή και λοιπούς εμπλεκόμενους φορείς, σε συνεργασία με τις τοπικές αρχές. Το πρωτόκολλο αυτό καθορίζει τους ρόλους, τις αρμοδιότητες και τους μηχανισμούς συντονισμού, διαμορφώνοντας ένα ενιαίο πλαίσιο που συνδυάζει την υγειονομική περίθαλψη, τη νομική υποστήριξη, την υποδοχή και στέγαση, τις διαδρομές ένταξης στην εργασία, τη διοικητική εγγραφή και την ανακαίνιση κτιρίων. Μια Επιτροπή Καθοδήγησης (Steering Committee) και ένα επιχειρησιακό όργανο συντονίζουν τη διατομεακή δράση και την προσαρμογή της υποστήριξης στις ατομικές ανάγκες.
Ως το πρώτο πιλοτικό εγχείρημα αυτού του τύπου στην Ιταλία, η πρακτική αυτή έχει διαμορφώσει ένα δομημένο πλαίσιο διαλόγου, ακρόασης και διαμεσολάβησης, ενισχύοντας την αποτελεσματικότητα και τη συνέχεια των παρεμβάσεων σε βάθος χρόνου.
Βασικά συμπεράσματα για την πόλη σας
Οι τρεις αυτές πρακτικές συνιστούν αποτελεσματικά, ολοκληρωμένα μοντέλα διακυβέρνησης για την αντιμετώπιση της ευαλωτότητας. Τα διαδημοτικά πρωτόκολλα του UNIDAS, οι επίσημες διατομεακές συμφωνίες της Reggio Emilia και τα συμμετοχικά έργα της Satu Mare ευθυγραμμίζουν τις υπηρεσίες υγείας, κοινωνικής φροντίδας, νομικής υποστήριξης, στέγασης και απασχόλησης γύρω από το άτομο και όχι γύρω από τους θεσμούς.
Οι πρακτικές αυτές χαρακτηρίζονται σε μεγάλο βαθμό από τη δυνατότητα μεταφοράς σε άλλες πόλεις που επιδιώκουν να διαμορφώσουν κοινές διαδικασίες, σταθερές δομές συντονισμού και αξιόπιστους τοπικούς μηχανισμούς υλοποίησης.
Διαγενεακές πολιτιστικές πρακτικές και δημόσιες εκδηλώσεις ως φορείς κοινωνικής αναγνώρισης
Οι δημόσιες εκδηλώσεις και πολιτιστικές πρωτοβουλίες δεν συνιστούν πάντοτε μέρος των παραδοσιακών συστημάτων πρόνοιας, ακόμα και αν είναι κομβικές για τη δημιουργία μιας αίσθησης του ανήκειν στην καθημερινή αστική ζωή. Οι ακόλουθες πρακτικές αντιμετωπίζουν τα φεστιβάλ και τις δημόσιες συγκεντρώσεις ως κοινωνικές υποδομές, οι οποίες μπορεί να αποτελέσουν αγωγούς για τη διευθέτηση των προκαταλήψεων, του στιγματισμού, και άλλων διαστάσεων του αποκλεισμού που δεν επιλύονται εύκολα μόνο με την παροχή υπηρεσιών.
#4 - Σαράγιεβο (Βοσνία και Ερζεγοβίνη)
Στο Σαράγιεβο, ένας Αστικός Αισθητηριακός Κήπος έχει μετασχηματίσει την παραμελημένη αστική γη σε έναν προσβάσιμο χώρο πρασίνου. Μέσω της ενσωμάτωσης απτικών, οπτικών και οσφρητικών στοιχείων εντός ενός κοινοτικού κήπου, το έργο προάγει τη συμπερίληψη και την ευημερία παιδιών και νέων με αναπτυξιακές αναπηρίες, ενισχύοντας τη σύνδεσή τους με τη φύση.
Ο κήπος ενθαρρύνει επίσης τη διαγενεακή αλληλεπίδραση, υποδεχόμενος ενήλικες, οικογένειες με παιδιά, και άτομα όλων των ικανοτήτων, ενώ ταυτόχρονα ενισχύει τη βιοποικιλότητα και την περιβαλλοντική υπευθυνότητα σε μια κεντρική αστική γειτονιά. Δίνοντας προτεραιότητα στην προσβασιμότητα και την πολυαισθητηριακή δραστηριότητα, η πρωτοβουλία αυτή διαμορφώνει περιβάλλοντα όπου τα άτομα με αναπηρία αισθάνονται ασφαλή, ορατά, και ενεργά ενταγμένα στην κοινοτική ζωή.
#5 - Λιουμπλιάνα (Σλοβενία)
Η Λιουμπλιάνα αμφισβητεί καθιερωμένες αντιλήψεις σχετικά με την ικανότητα και τη συμμετοχή μέσω του φεστιβάλ "Play With Me". Το ετήσιο αυτό διεθνές συμπεριληπτικό φεστιβάλ φέρνει σε επαφή άτομα με και χωρίς ειδικές ανάγκες, με στόχο τον εορτασμό της δημιουργικότητας, του ταλέντου και της συνεργασίας. Η πενθήμερη διοργάνωση γεμίζει δημόσιες πλατείες και πάρκα με περισσότερα από 40 εργαστήρια, παραστάσεις, παιχνίδια και πολιτιστικές δράσεις.
Η εκδήλωση τοποθετεί τα άτομα με νοητικές και αναπτυξιακές αναπηρίες όχι μόνο στον ρόλο των συμμετεχόντων, αλλά και σε αυτόν των διοργανωτών, των ερμηνευτών και των ηγετικών συντελεστών, αποδομώντας στερεότυπα και καλλιεργώντας τον αμοιβαίο σεβασμό.
#6 - Schaerbeek (Βέλγιο)
Το Φεστιβάλ "SAME" προάγει την ισότητα, τη συμπερίληψη και την κοινωνική συνοχή μέσω ενός πολυδιάστατου προγράμματος που περιλαμβάνει συνέδρια, θεατρικές παραστάσεις, προσβάσιμο κινηματογράφο, εκθέσεις και κοινοτικές δράσεις. Αυτή η δημοτική πολιτιστική εκδήλωση διάρκειας δύο εβδομάδων διοργανώνεται από την Υπηρεσία Ίσων Ευκαιριών του δήμου, σε συνεργασία με τοπικούς φορείς και πολίτες.
Ένα βασικό πλεονέκτημα του φεστιβάλ είναι ο συμπεριληπτικός του σχεδιασμός: οι εκδηλώσεις είναι δωρεάν, φιλοξενούνται σε ποικίλους χώρους, και διαμορφώνονται από κοινού με κοινοτικές ομάδες, συμπεριλαμβανομένων κέντρων νέων και τοπικών καλλιτεχνών. Το φεστιβάλ υιοθετεί ρητά μια διαθεματική προσέγγιση, διευθετώντας ζητήματα ρατσισμού, έμφυλων ανισοτήτων, δικαιωμάτων LGBTQIA+ και προσβασιμότητας.
Το συμμετοχικό αυτό μοντέλο προωθεί τη διαγενεακή αλληλεπίδραση και την πολιτισμική ανταλλαγή, δίνοντας τη δυνατότητα στους νεότερους να λειτουργούν ως πρεσβευτές και ενεργοί συντελεστές, μαζί με καταξιωμένα μέλη της τοπικής κοινότητας.
#7 - Vila Nova de Cerveira (Πορτογαλία)
Το "Olympics4all" ξεκίνησε το 2015 ως έργο Erasmus+, αξιοποιώντας προσαρμοσμένα αθλήματα, παραδοσιακά παιχνίδια, και φιλικό συναγωνισμό, με στόχο την κινητοποίηση των ηλικιωμένων ώστε να γυμνάζονται συστηματικά και να συμμετέχουν σε κοινοτικές εκδηλώσεις. Το πρόγραμμα ανταποκρίνεται στις προκλήσεις της γήρανσης, όπως η κοινωνική απομόνωση και η σωματική αδράνεια, προάγοντας την υγεία, τους κοινωνικούς δεσμούς και τη συμμετοχή μέσω στοχευμένων δραστηριοτήτων.
Αυτό που αρχικά ξεκίνησε ως μια μεμονωμένη εκδήλωση εξελίχθηκε σε εβδομαδιαίες προπονήσεις και ετήσιες διοργανώσεις αγώνων σε δέκα δήμους της περιφέρειας Alto Minho. Έως το 2024, περισσότεροι από 1.000 ηλικιωμένοι σε έξι χώρες είχαν συμμετάσχει, με τη διοργάνωση περισσότερων από 30 εκδηλώσεων και τη συμπερίληψη ατόμων με αναπηρία, αναδεικνύοντας τον ευρύτερο κοινωνικό αντίκτυπο της πρωτοβουλίας. Η επιτυχία του έργου αναγνωρίστηκε, μεταξύ άλλων διακρίσεων, με το βραβείο EU BE ACTIVE 2023 – Across Generations.
Βασικά συμπεράσματα για την πόλη σας
Οι πρακτικές αυτές θα πρέπει να εμπνεύσουν και άλλες πόλεις να επανεξετάσουν τις κοινοτικές εκδηλώσεις ως φορείς ευαισθητοποίησης και ενδυνάμωσης. Οι αισθητηριακοί κήποι του Σαράγιεβο, τα συμπεριληπτικά φεστιβάλ της Λιουμπλιάνα και του Schaerbeek, καθώς και οι αθλητικές δράσεις ενεργού γήρανσης στη Vila Nova de Cerveira, προσφέρουν πρότυπα για την οικοδόμηση της ανθεκτικότητας των κοινοτήτων σε βάθος χρόνου.
Επεκτείνοντας τη συμμετοχή σε όλους τους πολιτισμούς και ηλικίες
Η κοινωνική ένταξη δεν καθορίζεται αποκλειστικά από την πρόσβαση σε υπηρεσίες, αλλά και από τον βαθμό ενδυνάμωσης και τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων στο πλαίσιο των διαδικασιών χάραξης πολιτικών. Ωστόσο, πολλές ομάδες που βιώνουν κοινωνικό αποκλεισμό εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν δομικά εμπόδια στη συμμετοχή, είτε λόγω ιδιαίτερων προσωπικών συνθηκών ή περιορισμών, είτε εξαιτίας του θεσμικού σχεδιασμού, της πολυπλοκότητας των διαδικασιών ή των ασύμμετρων σχέσεων ισχύος. Οι ακόλουθες πρακτικές επικεντρώνονται στην ανάδειξη της συμμετοχής ως θεμελιώδους στοιχείου της διακυβέρνησης των κοινωνικών πολιτικών.
#8 - Fuenlabrada (Ισπανία)
Το Συμβούλιο "Living Together" (Junta de Convivencia) είναι ένα μόνιμο συμμετοχικό όργανο, αποτελούμενο από 31 συλλογικούς φορείς, το οποίο δεσμεύεται στην ανάδειξη της διαφορετικότητας και την ενίσχυση της διαπολιτισμικής συνύπαρξης ως θεμελιωδών πυλώνων της βιώσιμης αστικής ανάπτυξης.
Ενταγμένο στο Τοπικό Σχέδιο Δράσης της Αστικής Ατζέντας της πόλης, το Συμβούλιο διευκολύνει τη δομημένη αλληλεπίδραση μεταξύ κατοίκων και τοπικών αρχών. Οι δράσεις του περιλαμβάνουν εργαστήρια διαλόγου, διασυλλογικές συναντήσεις με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων και την Ημέρα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, καθώς και ένα εθελοντικό Δίκτυο Αλληλεγγύης. Παράλληλες πρωτοβουλίες, όπως υπηρεσίες «ενιαίας θυρίδας» για νεοεισερχόμενους, ένα Δίκτυο Πολιτών για τον Κοινωνικό Έλεγχο, και μια εκστρατεία κατά της φημολογίας, αναδεικνύουν την πολυτροπική προσέγγιση του εγχειρήματος.
Ενισχύοντας την αμοιβαία λογοδοσία, τις φωνές των περιθωριοποιημένων ομάδων, και προωθώντας την αλληλεπίδραση μεταξύ πολιτών, μεταναστών, και θεσμών, το Συμβούλιο ενδυναμώνει τη θεσμική νομιμοποίηση του δήμου και συμβάλλει σε μια πιο συμπεριληπτική, διαφανή και τεκμηριωμένη αστική ανάπτυξη.
#9 - Torres Vedras (Πορτογαλία)
Το πρόγραμμα ηλικιωμένων "Healthy and Active" θεσπίστηκε με στόχο την αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης των ηλικιωμένων μέσω της ενεργής εμπλοκής τους σε πολιτειακούς ρόλους. Το πρόγραμμα διαμορφώνει μια τουριστική πολιτιστική διαδρομή γύρω από 11 εκκλησίες, όπου οι συμμετέχοντες ηλικίας 55 ετών και άνω αναλαμβάνουν τις καθημερινές λειτουργικές δραστηριότητες, παρέχουν ξεναγήσεις και συλλέγουν δεδομένα επισκεπτών, λαμβάνοντας μια μικρή μηνιαία αμοιβή για το έργο τους. Η άμεση αυτή εμπλοκή ενισχύει τη συμμετοχή στα κοινά, την κοινωνική χρησιμότητα, και τη συμπερίληψη, ενδυναμώνοντας το αίσθημα σκοπού και τη κοινωνική διασύνδεση των ηλικιωμένων, και βελτιώνοντας παράλληλα τη σωματική και ψυχική τους ευεξία.
Τοπικοί εταίροι, από δημοτικές αρχές μέχρι φορείς πολιτιστικής κληρονομιάς, συνεργάζονται με τους συμμετέχοντες καθ’ όλη τη διάρκεια της υλοποίησης και της αξιολόγησης, αποτυπώνοντας την προσέγγιση της από κοινού παραγωγής στις κοινωνικές πολιτικές και την κοινοτικά καθοδηγούμενη παροχή υπηρεσιών.
Οι αξιολογήσεις επίδρασης φανερώνουν σημαντικές μειώσεις στην κοινωνική απομόνωση, αύξηση της αυτοεκτίμησης και της οικονομικής ασφάλειας των συμμετεχόντων, καθώς και ευρύτερα πολιτιστικά οφέλη, όπως η βελτιωμένη πρόσβαση σε χώρους πολιτιστικής κληρονομιάς.
Βασικά συμπεράσματα για την πόλη σας
Οι προσπάθειες ενίσχυσης των ικανοτήτων των κατοίκων ώστε να συμμετέχουν ενεργά, να επηρεάζουν τις πολιτικές, και να συμβάλλουν ουσιαστικά στην κοινοτική ζωή είναι ιδιαίτερα σημαντικές και μπορούν να λάβουν ποικίλες μορφές, όπως ομοσπονδιακά συμμετοχικά όργανα ή προγράμματα ενεργής συμμετοχής των πολιτών. Οι πρακτικές αυτές προωθούν τη δυνατότητα αυτόνομης δράσης, την κοινωνική συνοχή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, ακόμη και τη συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων, τόσο για περιθωριοποιημένες ομάδες όσο και για νεοεισερχόμενους και ηλικιωμένους.
Ένα πιο συμπεριληπτικό μέλλον: πέρα από την πρόσβαση σε υπηρεσίες
Το URBACT επέλεξε τις παραπάνω πρακτικές ακριβώς επειδή αντιλαμβάνονται τη συμπερίληψη τόσο ως μετρήσιμο αποτέλεσμα, όσο και ως καθοδηγητική αρχή για βελτιωμένη και ενισχυμένη αστική διακυβέρνηση. Από αυτή τη σκοπιά, εκπονούν δημιουργικές και καινοτόμες προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση του κοινωνικού αποκλεισμού, συνδυάζοντας τη συστημική ολοκλήρωση υπηρεσιών, τον διατομεακό και διαγενεακό συντονισμό, καθώς και τη συμμετοχική διακυβέρνηση, προκειμένου να ανταποκριθούν σε σύνθετες και αλληλοεπικαλυπτόμενες κοινωνικές ανάγκες.
Επιθυμείτε να ανακαλύψετε περισσότερες πρακτικές βιώσιμης αστικής ανάπτυξης από ολόκληρη την Ευρώπη; Εξερευνήστε την ηλεκτρονική βάση Καλών Πρακτικών URBACT!
Ανακαλύψτε τα 25 νέα Δίκτυα Μεταφοράς(Transfer Networks) του URBACT, τα οποία πρόκειται να ξεκινήσουν σύντομα τη διαδρομή τους. Δύο από τις προαναφερθείσες Καλές Πρακτικές θα μεταφερθούν σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις στον επόμενο κύκλο των Δικτύων Μεταφοράς URBACT: η Vila Nova de Cerveira (Πορτογαλία) θα ηγηθεί ενός δικτύου με το πρόγραμμα "Olympics4all", ενώ η Tâmega e Sousa (Πορτογαλία) θα ηγηθεί ενός δεύτερου δικτύου με το "Intermunicipal Victim Support Network".
